Szukaj w serwisie
O nas Administracja Pracownie Kliniki Poradnie specjalistyczne KLINIKA ZDROWEGO SERCA Wydarzenia Konferencje Wydawnictwo Biblioteka Fundacje Stowarzyszenia
Aktualności Kronika SCCS Wyróżnienia Akredytacja ISO Ankiety Opinie Pressroom Galeria Konkursy Praca Przetargi Dojazd Kontakt

Polscy pionierzy badań serca (od średniowiecza do 1939 r) - Prof.dr hab. Janusz H.Skalski


Historię polskich badaczy serca rozpoczyna w czasach średniowiecza Tomasz z Wrocławia, tytularny biskup Sarepty (1297-1378), wychowanek m.in. Uniwersytetu w Montpellier, pierwszy polski uczony medyk, który swoją uwagę skierował w kierunku chorób serca. Jeden z rozdziałów jego dzieła Practica medicinalis pt. De syncopi et debilitate cordis – dotyczy omdleń i kołatania serca. Pierwsze opisy anatomii śródpiersia, serca (w tym interesujące opisy zastawek), worka osierdziowego i naczyń, należą do Wojciecha Nowopolskiego (1505-1559).

Wydany przez niego pierwszy podręcznik anatomii w Polsce (Fabricatio hominis) oparty na wiedzy zaczerpniętej z wcześniejszych i współczesnych dzieł medycznych, głównie włoskich, zawiera zbiór informacji nie tylko anatomicznych ale również dotyczących funkcjonowania serca i narządów trzewnych. Stefan Falimierz w wydanym Krakowie w 1534 Zielniku, zamieszcza interesujący, z punktu widzenia historii badań nad sercem i jego funkcją, rozdział - O pulsie i innych znamionach.

Największą bez wątpienia indywidualnością medyczną polskiego Renesansu, lekarzem o europejskiej sławie był Józef Struś – Strusiek (1510-1568). Nauki pobierał na uniwersytecie pedewskim, później obdarzony został zaszczytną funkcją profesora i rektora tegoż uniwersytetu. W 1555 roku wydaje w Bazylei znakomite, oryginalne, powszechnie znane i uznawane w całej Europie dzieło, zawierające najnowsze osiągnięcia z zakresu wiedzy medycznej - Artis Sphigmice seu pulsum doctrine. Traktat medyczny Strusia uwzględnia m.in. wpływ różnych stanów chorobowych, temperatury i emocji na tętno. Nasz rodak był pionierem klinicznej diagnostyki chorób serca. Zasłynął jako lekarz nadworny władców europejskich.

W 1628 roku, a zatem współcześnie z wydaniem epokowego dzieła Hervey’a, wyjaśniającego zagadnienia krążenia krwi, w Krakowie ma miejsce promocja na stopień lekarza (bakałarza) Gabriela Ochockiego (późniejszego profesora anatomii Uniwersytetu Jagiellońskiego). W rozprawie noszącej tytuł Questio de motu cordis autor podaje, że krew żyłami podąża do serca, tętnicami na obwód.

W 1647 Jan Toński z Krakowa - uzyskawszy staranne wykształcenie we Włoszech i innych krajach Europy – starając się o inkorporację do grona profesorskiego Krakowskiej Wszechnicy, w swej rozprawie De motu sanquinis podaje tezy Harvey’a (w rękopisie). Z żalem należy dodać, że z obawy o karierę, Toński rezygnuje ze swych nowoczesnych acz niepopularnych (przez to ryzykownych dla młodego naukowca), bliskich Harvey’owi tez dotyczących krążenia krwi.
Kolejnym medykiem, który zajmuje się zagadnieniami związanymi z krążeniem krwi i rolą serca w organizmie człowieka jest Jan Adam Kulmus, który w Gdańsku 1718 roku publikuje niewielką rozprawę pt. De sanguine ejusque circulatione, poźniej nieco obszerniejszą – De circulatione sanquinis medicina universali (1744 r.).

Niezwykle cenny wkład w światowe dziedzictwo badań nad sercem miał wielki śląski uczony Adam Krystian Thebezjusz (1686-1732), urodzony we wsi Sądowel na Dolnym Śląsku, wychowanek i doktor uniwersytetu w Lejdzie, który po uzyskaniu międzynarodowej sławy, wielu zaszczytów i godności uniwersyteckich – osiadł w Jeleniej Górze, gdzie pełnił przez okres 20 lat stanowisko “fizyka miejskiego” (lekarza naczelnego miasta Jelenia Góra). Tebezjusz zasłynął jako badacz i znawca naczyń wieńcowych i krążenia wieńcowego. Po raz pierwszy zwrócił uwagę na obecność w prawym przedsionku niewielkiego fałdzika zamykającego wejście do zatoki wieńcowej (dzisiaj nazywamy go “zastawką Tebezjusza” = valvula Tebesii) oraz drobnych naczyń żylnych w prawym przedsionku (żyły małe Tebezjusza = venae cardiacae minimae Tebesii). Nie popisał się natomiast znawstwem anatomii serca i naczyń Jędrzej Krupiński (1744-1783), autor wydanego we Lwowie w 1776 podręcznika Nauka o naczyniach w ciele człowieka się znajdujących (oraz Splanchnologii). Treści zawarte w tekstach Krupińskiego świadczą o kiepskiej znajomości anatomii człowieka i dzieł o anatomii traktujących. Odstają wyraźnie od dojrzałej wiedzy medycznej XVIII wieku.
W przeciwieństwie do poprzednika, Ksawery Ryszkowski zawarł niezwykle ciekawe, mądre i przemyślane opisy anatomii człowieka, w tym szczególnie opisy serca, naczyń i fizjologii krążenia w niewielkim dziełku wydanym w Krakowie w 1786 roku, pt. Stan człowieka zdrowego naturalny. Znajdujemy w nim, poza zgodnymi z teoriami harvey’owskimi opisami krążenia krwi, także literacko piękne opisy funkcji i znaczenia serca, opisy zastawek wewnątrzsercowych a także naczyń serca. Po raz pierwszy w języku polskim pojawia się m.in. nazewnictwo tych naczyń – “...żyłeczki uwieńczające – na kształt zasady wieńca...”) [ryc. 1].

W niewielkim ale przystępnie i nowocześnie napisanym podręczniku anatomii Teodora Weinchardta (Anatomia to iest Nauka Poznania Części Ciała Ludzkiego, Kraków, 1786) odnajdujemy opis krążenia płodowego, bodaj pierwszy w polskim języku tak wnikliwy i świadczący o doskonałym rozeznaniu autora w tajnikach fizjologii krążenia [ryc. 2].

Niemal w tym samym czasie, w 1790 roku Ludwik Perzyna (1742-1812) w podręczniku przeznaczonym dla cyrulików, podaje, jak przystało na wytrawnego praktyka, wartościowe, profesjonalne opisy naczyń krwionośnych, tętniaków i podaje rady jakiego leczenia wymagają.
W Krakowie w 1803 roku, Alojzy R. Vetter przybyły z Wiednia, profesor Akademii Krakowskiej, wygłasza referat okolicznościowy (z okazji urodzin władcy, króla Fryderyka II) pt. O fałdziku półksiężycowatym w lewej sionce serca ludzkiego nowo odkrytym.

Opis przebiegu klinicznego siniczej wrodzonej wady serca odnaleźć można w wydanym w Warszawie w 1810 roku, podręczniku Nauka o chorobach dzieci, którego autorem jest Jakub Szymkiewicz (1775-1818). W książce tej napotykamy, prawdopodobnie pierwszą w polskim piśmiennictwie, wzmiankę o wrodzonej nieprawidłowości serca.

W pośrednim związku z badaniami nad układem krążenia pozostają dzieła wielkiego wileńskiego uczonego, Jędrzeja Śniadeckiego. Nie można niedoceniać znaczenia pionierskich publikacji Śniadeckiego odnoszących się do resuscytacji (O przypadkach pozornej śmierci i sposobach przywracania tak obumarłych osób do życia – Wilno 1805) dla rozwoju nie tylko krajowej, ale również światowej wiedzy w zakresie ostrych stanów zagrożenia życia i przywracania funkcji układu krążenia i oddechu. Odbicie nowatorskich osiągnięć Śniadeckiego odnajdujemy także w podręczniku Mikołaja Mianowskiego (Wilno, 1818 – Nauka sztuki położniczej dla niewiast) zalecającego sposób wprowadzonej przez Śniadeckiego, resuscytacji u noworodków.

Początek XIX wieku przynosi doniesienia na temat przyczyny, rozpoznawania i leczenia dusznicy bolesnej – jako echa odkryć Heberdena (z 1768 roku) na temat tej choroby. W 1812 roku pojawia się w Wilnie rozprawa Józefa Chrzczonowicza - De angore pectoris, 8 lat później w Krakowie Jana Cennera pod tym samym tytułem, a w 1844 Andrzej Janikowski w Warszawie publikuje pracę pt. - Skostnienie arteryj koronnych serca. Dynamiczny rozwój nowych metod diagnostycznych skutkuje także polskimi wartościowymi publikacjami na ten temat: w Wilnie - Feliksa Rymkiewicza (1824) – O zastosowaniu stetoscopu, Jana Oczapowskiego (1824) – De auscultatione mediata, w Krakowie (1829) Józefa Lewickiego – De stetoscopi et plessimetri in diagnosi morborum thoracis usu ..., Onufrego Dzianotta (1833) - De sphygmologia seu doctrina de pulsu, Aleksandra Kremera (1841) - O zastosowaniu słuchu do rozpoznawania chorób, zaś Adam Raciborski wydaje 1835 w Paryżu swój doskonały podręcznik osłuchiwania serca. Prace na temat chorób serca publikują inni lekarze wileńscy – S. Rosołowski (1818) – De polipi cordis vivente in homine generatione, M. Homolicki (1818) - Historia zrośnięcia serca z otaczającym go workiem, Jan F. Riel (1819) – De cordis dilatatione, w Krakowie w 1833 - J.A. Klecki - Hydropum generalis descriptio, w Poznaniu w 1839 – B. Palicki - De muscularu cordis structura. Ciekawą doktorską pracę, traktującą, wśród innych treści, o wadach wrodzonych serca, ogłasza w Krakowie w 1837 r. Ludwik Przybyłko, pt. De pravo organorum situ [ryc. 3].

Głównym tematem pracy jest przepuklina przeponowa u noworodka, ale autor wymienia w niej również anomalie pozycyjne serca i przemieszczenia pni naczyniowych, odwrócenie trzewi, ektopię serca.

Niezaprzeczalny wpływ na rozwój wiedzy o anatomii serca a szczególnie elektrofizjologii, mają prace poznańskiego uczonego Roberta Remaka (1815-1865), który jako jeden z pierwszych dostrzegł w sercu zwoje układu przewodzącego. Jego badania były cennym uzupełnieniem badań i odkryć J.E. Purkinjego – czeskiego uczonego, profesora Uniwersytetu Wrocławskiego.

W historii polskiej kardiologii dziecięcej warte odnotowania są obserwacje Ferdynanda Dworzaczka (Warszawa) na temat różnic w krążeniu krwi u płodu i człowieka dorosłego oraz w 1844 roku opis siniczej wady serca (“choroba sina” z przeciekiem na poziomie przedsionków). Problem choroby wieńcowej poruszają kolejne prace – Józefa Rompalskiego (1850, Dychawica Heberdena...), Juliana Kulskiego (1866), zaś Edward Korczyński, jako jeden z pierwszych w świecie rozpoznaje przyżyciowo zawał serca. Ogłasza on w 1887 w Krakowie pracę pt. – Zator tętnicy wieńcowej za życia rozpoznany. Korczyński ponadto pierwszy w Polsce wprowadza nitroglicerynę do praktyki klinicznej. Józef Konstanty Rose (1826-93) jest autorem podręcznika Diagnostyka fizyczna chorób płuc i serca..., wydanego w 1860 roku oraz kilku innych publikacji na temat chorób serca. W 1874 roku ukazuje się również podręcznik Choroby narządu krążenia krwi Henryka Łuczkiewicza. Nowoczesne metody fizykalnego badania układu krążenia stanowią ważny element kształcenia lekarzy w warszawskiej klinice Tytusa Chałbińskiego (1820-89).

Ludwik Hirschfeld w swoim podręczniku anatomii (Warszawa 1863), w tomie Angiologia, poza perfekcyjnymi opisami anatomii serca i naczyń, podaje szereg informacji na temat wrodzonych nieprawidłowości układu sercowo-naczyniowego (wspólny pień tętniczy, przerwanie łuku aorty, anomalie naczyniowe łuku aorty, nieprawidłowości spływu żylnego systemowego, ubytek w przegrodzie międzyprzedsionkowej serca itd.).

Pojawiają się dalsze prace dotyczące wrodzonych anomalii serca. Oskar Widman w 1881 – we Lwowie ogłasza pierwszy polski, doskonały opis zespołu Fallota (7 lat przed – powszechnie znanym jako pierwszy - opisem E. Fallota), a w 1884 wydaje Choroby serca i wielkich pni naczyniowych). Warto nadmienić, że w światowym piśmiennictwie przed Fallotem – można doszukać się wielu opisów podobnej złożonej wady serca. H. Pacanowski w 1883 – jest autorem pierwszego polskiego opisu ubytku w przegrodzie międzykomorowej serca, a O. Hewelke w 1886, drugiego [ryc. 4]. Józef Pawiński w Warszawie opisuje szmer w nadciśnieniu płucnym przy zwężeniu zastawki mitralnej znany jako “szmer Grahama-Steela-(1889)-Pawińskiego(1893)”. Ten wielki uczony o europejskiej sławie, zajmował się w sposób szczególny kardiologią, w różnych jej aspektach – interesowała go nie tylko choroba wieńcowa, nadciśnienie tętnicze, wady serca, ale również historia badań nad sercem. Kardiologia stanowi temat zainteresowań także Władysława Biegańskiego (wydany w Częstochowie w 1896 r. podręcznik – Diagnostyka różniczkowa chorób wewnętrznych omawia m.in. patofizjologię ubytku międzykomorowego), Antoniego Gluzińskiego (1906 - wydaje w Krakowie Choroby Serca i Naczyń Krwionośnych) oraz Teodora Dunina (1866-1920), który zajmował się nadciśnieniem i miażdżycą. W 1899 roku wychodzi w Krakowie podręcznik Wilhelma Picka Terapia Chorób Serca i Naczyń Krwionośnych.

W tym czasie należy odnotować ważne osiągnięcia krakowskiego badacza - Napoleona Cybulskiego, fizjologa, który zasłynął m.in. z wynalezienia w 1885 fotohemotachometru, w 1895 odkrycia (wraz z Wł. Szymonowiczem) adrenaliny oraz pierwszego na terenie Polski zastosowania elektrokardiografu, - w 1910 roku. W czasie przełomu wieku trwale zapisuje się w dziejach kardiologii Jan Prus, który we Lwowie w 1899 – najprawdopodobniej pierwszy w świecie, przeprowadza bezpośredni masaż serca. Prus publikuje później (w roku 1911) pracę o zebranych z piśmiennictwa 11 przypadkach pozytywnego zastosowania jego metody podczas zatrzymania akcji serca. Przełom wieku jest okresem coraz większego wzrostu zainteresowania chorobami układu krążenia, także i wśród znakomitych polskich badaczy – nie tylko z zakresie badań klinicznych, lecz także w naukach podstawowych. Fr. Chłapowski (Poznań) zajmuje się działaniem adrenaliny, zagadnieniami arteriosklerozy (1899), diagnostyką i leczeniem choroby wieńcowej (1910), jest również autorem pierwszego polskiego opisu zespołu (MAS). W Warszawie Henryk Hoyer (1834-1907) odkrywa anastomozy tętniczo - żylne, zajmuje się patofizjologią krążenia (publikuje m.in. Przyczynek do fizjologii krążenia krwi). Edward Przewoski (1849-1925) przedstawia kilka interesujących obserwacji kazuistycznych dotyczących chorób serca, m.in. niedomykalności mitralnej w przebiegu nadmiernego wydłużenia mięśni brodawkowatych. Diagnostyka chorób układu krążenia jest przedmiotem badań Wł. Janowskiego. W 1910 wydaje w on Warszawie podręcznik Współczesne metody badania serca. Kazimierz Rzętkowski (1870-1924), idąc w ślady N. Cybulskiego z Krakowa, zapisuje się jako pierwszy warszawski lekarz stosujący elektrokardiograf. Tymczasem krakowskie kliniki - J. Latkowskiemu zawdzięczają rozpowszechnienie EKG już w latach dwudziestych. Opublikował on ponadto w 1912 roku interesujące spostrzeżenie obrazu EKG w dextrokardii. Na przypomnienie zasługuje dokonane w tym czasie w Krakowie, odkrycie T. Tempki. Wykazał on, że chlorek wapnia jest silnym lekiem nasercowym i zauważył potrzebę uwzględnienia jego podaży podczas leczenia naparstnicą.

We Lwowie W. Koskowski prowadzi badania nad wpływem katecholamin na układ krążenia oraz farmakologicznymi metodami obniżania ciśnienia tętniczego, a A. Klisiecki (uczeń Cybulskiego), publikuje w latach 1928-35 swoje obserwacje na temat dynamiki przepływu krwi i sprężystości naczyń. Są to prace niezwykłej wagi, o międzynarodowym znaczeniu, doceniane w całym ówczesnym środowisku naukowym. Po wojnie Klisiecki pracuje na stanowisku profesora fizjologii we Wrocławiu (zm. w 1975 roku). Również we Lwowie, Marian Franke wydaje w 1921 roku Diagnostykę Chorób Układu Krążenia.

W dwudziestoleciu międzywojennym ogromne zasługi w rozwoju kardiologii położył Witold Orłowski (1874-1966) oraz jego asystent i w początkowym okresie współpracownik - Mściwój Semerau-Siemianowski (1885-1953). Uczniami tego ostatniego, naukowca i klinicysty o międzynarodowej sławie, twórcy polskiej kardiologii klinicznej, było wieku wybitnych specjalistów w dziedzinie chorób układu krążenia.

W Wilnie kolejny uczony – Aleksander Januszkiewicz (1872-1955) zajmuje się zagadnieniami niemiarowości, zawałem, nadciśnieniem tętniczym, a Marian Eiger (1873-1939) czynnością elektryczną serca i automatyzmami, dokonuje wnikliwej analizy badania elektrokardiograficznego. W Poznaniu – Henryk Lubieniecki prowadzi (1934-37) szczegółowe badania dotyczące znaczenia diagnostycznego szmeru skurczowego oraz fizjologicznych podstaw działania naparstnicy.
Początek wieku XX zapisuje się także polskimi spostrzeżeniami dotyczącymi wad wrodzonych serca u dzieci. Wady te znajdują swoje miejsce w opracowaniu Zdzisława Dmochowskiego, wydanym w 1903 roku (Warszawa): Diagnostyka Anatomo-patologiczna. Omawia w nim zarówno proste jak i złożone wady serca. W podręczniku Dmochowskiego odnajdujemy: ubytek międzyprzedsionkowy, wspólny przedsionek, serce jednokomorowe (oraz połączenie obu tych wad), zwężenie i atrezję tętnicy płucnej, przetrwały przewód tętniczy, nieprawidłowości odejścia pni naczyniowych, zwężenia ujść żylnych, wady aparatu zastawkowego, zwężenia zastawek tętniczych. Ciekawą kazuistykę sekcyjną wad serca publikuje Stanisław Ostrowski w 1911 roku (polskojęzyczne opracowanie dotyczące praktyki lekarskiej w Rosji), na posiedzeniu Związku Lekarzy i Przyrodników Polskich w Petersburgu. Jego odczyt dotyczy zestawienia stwierdzonych przez siebie i potwierdzonych badaniem sekcyjnym wad serca u dzieci (pracę tę zamieszcza rok później w Pediatrii Polskiej). Obserwacje S. Ostrowskiego dotyczą m.in. atrezji i zwężenia tętnicy płucnej, zwężenia aorty, ubytku międzykomorowego, przetrwałego przewodu tętniczego.

M. Gromski (z Łodzi), w 1912 roku publikuje swoje ciekawe spostrzeżenie złożonej siniczej wady serca u dziecka z situs inversus [ryc.5] oraz kliniczny opis najprawdopodobniej powikłanego nadciśnieniem płucnym, ubytku w przegrodzie międzykomorowej serca (z objawami sinicy). W polskiej prasie medycznej pojawiają się ponadto liczne kazuistyczne opracowania dotyczące, w większości nabytych, wad serca.

Okres międzywojenny cechuje niestety pełna bezradność lekarzy w obliczu zagrożenia życia u dziecka z wadą serca. Przeglądając jednak literaturę fachową owego czasu napotykamy niekiedy takie heroiczne próby ratowania życia, jak dosercowe wstrzykiwanie adrenaliny - i to nie tylko u dorosłych chorych (J.Kalisz z Łodzi), ale także u 5-letniego dziecka w stanie zapaści sercowej (Wiśniewski), z pomyślnym skutkiem! Te dawno zapomniane fakty rejestruje pamiętnik XII Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich w Warszawie, w 1925 roku.

Okres międzywojenny w dziejach polskiej kardiologii dziecięcej zamyka pierwsza praca doktorska z tej dziedziny Zofii Werbersfeld (Lwów, 1939 rok) pt. Badanie elektrokardiograficzne u młodzieży szkolnej.

Janusz H. Skalski











/\
SCCS na Facebook'u

Fundacja Śląskiego Centrum Chorób serca

KRS 0000219230



Podaruj 1% Podatku

Dziękujemy za pomoc
Chorym i naszemu Szpitalowi